<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 vector-feature-night-mode-enabled skin-theme-clientpref-os vector-sticky-header-enabled" lang="fr" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Formulation</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Formulation"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
</head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Formulation rootpage-Formulation skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Formulation</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="fr" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="fr" dir="ltr"><p>La <b>formulation</b> est une opération <a href="Industrie" title="Industrie">industrielle</a> consistant à fabriquer un <a href="Mat%C3%A9riau" title="Matériau">matériau</a> homogène et stable<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, possédant des <a href="Liste_de_propri%C3%A9t%C3%A9s_d'un_mat%C3%A9riau" title="Liste de propriétés d'un matériau">propriétés</a> finales spécifiques et répondant aux exigences d'un <a href="Cahier_des_charges_fonctionnel" title="Cahier des charges fonctionnel">cahier des charges fonctionnel</a> (CDCF)<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, en <a href="M%C3%A9lange" title="Mélange">mélangeant</a> des <a href="Substance_chimique" title="Substance chimique">substances</a> diverses.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Principe_général"><span id="Principe_g.C3.A9n.C3.A9ral"></span>Principe général</h2></div>
<p>Cette opération concerne notamment les produits <a href="Cosm%C3%A9tique" title="Cosmétique">cosmétiques</a>, <a href="M%C3%A9dicament" title="Médicament">pharmaceutiques</a>, <a href="Parfum" title="Parfum">parfums</a>, <a href="Peinture_(mati%C3%A8re)" title="Peinture (matière)">peintures</a>, <a href="Mati%C3%A8re_plastique" title="Matière plastique">matières plastiques</a> (<abbr class="abbr" title="Exemple">ex. :</abbr> plastique servant à l'<a href="Emballage_alimentaire" title="Emballage alimentaire">emballage alimentaire</a>, <a href="Film_%C3%A9tirable" title="Film étirable">film étirable</a>), <a href="Produit_phytosanitaire" title="Produit phytosanitaire">produits phytosanitaires</a>, produits d'entretien, <a href="D%C3%A9tergent" title="Détergent">produits de nettoyage</a>, <a href="Adh%C3%A9sif" title="Adhésif">adhésifs</a>, insonorisants, <a href="B%C3%A9ton" class="mw-redirect" title="Béton">bétons</a>, produits <a href="Additif_alimentaire" title="Additif alimentaire">agroalimentaires</a>, les <a href="Explosif" title="Explosif">explosifs</a>, <abbr class="abbr" title="et cetera">etc.</abbr>
</p><p>La formulation dans les industries chimique et parachimique comprend l'ensemble des savoirs et savoir-faire nécessaires au développement d'un produit commercial. Les personnels des industries chargés de formuler des produits pour un usage particulier sont appelés des formulateurs. La formulation est aujourd'hui une des branches les plus importantes de la <a href="Chimie" title="Chimie">chimie</a>.
</p><p>Une formulation comprend généralement un ou plusieurs <i>composés actifs</i> ou de base, des <a href="Charge_(substance)" title="Charge (substance)">charges</a> et différents <a href="Additif" title="Additif">additifs</a> (<a href="Colorant" title="Colorant">colorants</a>, parfums, <a href="Solvant" title="Solvant">solvants</a>, <a href="Plastifiant_pour_mati%C3%A8re_plastique" title="Plastifiant pour matière plastique">plastifiants</a>, stabilisants, <abbr class="abbr" title="et cetera">etc.</abbr>).
</p><p>En phase finale d'optimisation, le formulateur peut utiliser un <a href="Plan_d'exp%C3%A9riences" title="Plan d'expériences">plan d'expériences</a> simple, nécessitant seulement quelques essais ; l'utilisation d'un logiciel de <a href="Tableur" title="Tableur">tableur</a> est souvent suffisante.
</p><p>Trois cas peuvent se présenter :
</p>
<ul><li>amélioration d'une formule existante, exemples : le rapport performances/prix, la processabilité d'un <a href="Mastic_(mat%C3%A9riau)" title="Mastic (matériau)">mastic</a> semifini ou le comportement à la <a href="Mise_en_forme_d'un_mat%C3%A9riau" title="Mise en forme d'un matériau">mise en œuvre</a><sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>, ou, en application du règlement européen <a href="Enregistrement%2C_%C3%A9valuation_et_autorisation_des_produits_chimiques" title="Enregistrement, évaluation et autorisation des produits chimiques">REACH</a>, supprimer un constituant (ingrédient) toxique ou réduire sa teneur afin d'obtenir un <a href="M%C3%A9lange" title="Mélange">mélange</a> « non <a href="%C3%89tiquette_de_danger_des_substances_chimiques" class="mw-redirect" title="Étiquette de danger des substances chimiques">étiquetable</a> ». Dans le meilleur des cas, une dizaine d'essais permettent de trouver le « bon compromis » ;</li>
<li>formulation avec une nouvelle base (<a href="Invention_(technique)" title="Invention (technique)">invention</a>) : ce travail de <a href="Recherche_et_d%C3%A9veloppement" title="Recherche et développement">R&D</a> peut demander plusieurs mois. Les exigences du CDCF peuvent, en cours d'étude, être modifiées/négociées avec le client qui apporte son aide, ou le responsable produits/production ;</li>
<li>adaptation (« domestication ») d'une formule : par exemple, une formule est utilisée en production (passée en « marche courante ») dans une filiale étrangère, cependant une matière première n'est pas/plus disponible/autorisée, ou le CDCF est légèrement différent, dans le pays de destination intéressé.</li></ul>
<p>Les caractéristiques du matériau sont vérifiées par des mesures sélectives (sur <a href="%C3%89chantillon_(mati%C3%A8re)" title="Échantillon (matière)">échantillons</a>, <a href="%C3%89prouvette_(mat%C3%A9riau)" title="Éprouvette (matériau)">éprouvettes</a> ou sur parties de pièces) ou fonctionnelles (sur pièces ou structures).
</p><p>Il faut autant que possible utiliser des matières existant déjà dans l'entreprise. Chaque matière ou mélange possède une date de péremption. Le prix <i>global</i> (<i><span class="lang-en" lang="en">full cost</span></i>) d'une pièce doit être considéré. Il dépend notamment du « prix matière » et du « prix <a href="Proc%C3%A9d%C3%A9_industriel" title="Procédé industriel">procédé</a> ». Ce dernier peut être réduit en augmentant les cadences de production.
</p><p>Concernant l'alimentarité, trois législations contiennent des listes d'ingrédients et leurs concentrations acceptables : le <a href="Journal_officiel_de_la_R%C3%A9publique_fran%C3%A7aise" title="Journal officiel de la République française">JO en France</a>, le Bundesgesundheitsamt (BGA) en Allemagne et la <a href="Food_and_Drug_Administration" title="Food and Drug Administration">FDA</a> aux États-Unis.
</p><p>Ce secteur très concurrentiel a développé des méthodes annexes telles que la <a href="Veille_concurrentielle" title="Veille concurrentielle">veille concurrentielle</a> et/ou technologique et plus particulièrement la déformulation ou <i><a href="R%C3%A9tro-ing%C3%A9nierie" title="Rétro-ingénierie"><span class="lang-en" lang="en">reverse engineering</span></a></i>, qui s'apparente à de l'<a href="Espionnage_industriel" title="Espionnage industriel">espionnage industriel</a>. Cette technique fait appel à la connaissance des formulations et <a href="Mati%C3%A8re_premi%C3%A8re" title="Matière première">matières premières</a> et aux <a href="Chimie_analytique" title="Chimie analytique">méthodes analytiques</a> appropriées. La déformulation peut être pratiquée par toute entreprise disposant de moyens analytiques suffisants ou en faisant appel à des sociétés spécialisées.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Vocabulaire">Vocabulaire</h2></div>
<p>L'expression « formuler un produit » est utilisée. Le secteur industriel qui s'occupe de la formulation des produits issus de l'<a href="Industrie_chimique" title="Industrie chimique">industrie chimique</a> (hors industries <a href="Industrie_pharmaceutique" title="Industrie pharmaceutique">pharmaceutique</a> et cosmétique) s'appelle la « <a href="Parachimie" title="Parachimie">parachimie</a> ». Pour les produits pharmaceutiques (et parfois les produits cosmétiques) on utilise le terme spécifique de « galénique », le produit résultant de la formulation est appelée une <a href="Forme_gal%C3%A9nique" title="Forme galénique">forme galénique</a>. Dans le cas d'une forme galénique, les composés actifs sont appelés « <a href="Substance_active_(m%C3%A9dicament)" title="Substance active (médicament)">principes actifs</a> » et les produits additionnés au principe actif sont appelés « <a href="Excipient" title="Excipient">excipients</a> ».
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Notes_et_références"><span id="Notes_et_r.C3.A9f.C3.A9rences"></span>Notes et références</h2></div>
<div class="references-small decimal" style=""><div class="mw-references-wrap"><ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a> </span><span class="reference-text">Matériau protégé de son environnement : résistances à la chaleur/froid, aux intempéries (présence de <a href="R%C3%A9action_d'oxydor%C3%A9duction" title="Réaction d'oxydoréduction">dioxygène</a>, d'<a href="Ozonolyse#Ozonolyse_des_élastomères" title="Ozonolyse">ozone</a>, d'<a href="Solarisation" title="Solarisation">ultraviolets</a>), chimique (aux solvants, hydrocarbures, huiles, <abbr class="abbr" title="et cetera">etc.</abbr>), aux fluides, à l'abrasion, <abbr class="abbr" title="et cetera">etc.</abbr></span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a> </span><span class="reference-text">Exemples : densité, dureté, comportements physico-chimique et mécanique, compatibilité matière, esthétique, prix.</span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a> </span><span class="reference-text">Exemples : mélangeage, transformation (par l'incorporation d'une huile, d'un plastifiant, d'une <a href="R%C3%A9sine_(constituant)" title="Résine (constituant)">résine</a>, d'un agent de mise en œuvre, à un plastique, un caoutchouc, une peinture), moulage et <a href="R%C3%A9ticulation" title="Réticulation">réticulation</a> d'une résine <a href="Thermodurcissable" title="Thermodurcissable">thermodurcissable</a>, <a href="Vulcanisation" title="Vulcanisation">vulcanisation</a> d'un caoutchouc.</span>
</li>
</ol></div>
</div>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Annexes">Annexes</h2></div>
<style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r194021218">
/* start https://fr.wikipedia.org/ */
.mw-parser-output .autres-projets>.titre{text-align:center;margin:0.2em 0}.mw-parser-output .autres-projets>ul{margin:0;padding:0}.mw-parser-output .autres-projets>ul>li{list-style:none;margin:0.2em 0;text-indent:0;padding-left:24px;min-height:20px;text-align:left;display:block}.mw-parser-output .autres-projets>ul>li>a{font-style:italic}@media(max-width:720px){.mw-parser-output .autres-projets{float:none}}
/* end https://fr.wikipedia.org/ */
</style>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Bibliographie">Bibliographie</h3></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="Antzoulatos2017"><span class="ouvrage" id="Vangelis_Antzoulatos2017">Vangelis <span class="nom_auteur">Antzoulatos</span>, <cite class="italique">Formulation</cite>, <a href="Centre_national_de_documentation_p%C3%A9dagogique" class="mw-redirect" title="Centre national de documentation pédagogique">Centre national de documentation pédagogique</a> (France), <time>2017</time>, 216 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">(<a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.scribd.com/document/444367848/Manuel-formulation-V-Antzoulatos-2017-v2-pdf">lire en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Formulation&rft.pub=Centre+national+de+documentation+p%C3%A9dagogique&rft.aulast=Antzoulatos&rft.aufirst=Vangelis&rft.date=2017&rft.tpages=216&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFormulation"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Pensé-Lhéritier2010"><span class="ouvrage" id="Anne-Marie_Pensé-Lhéritier2010">Anne-Marie <span class="nom_auteur">Pensé-Lhéritier</span> (dir.), <cite class="italique">Formulation des produits et matériaux : concepts et applications</cite>, Paris, Hermès science publications, <time>2010</time>, 355 <abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Formulation+des+produits+et+mat%C3%A9riaux+%3A+concepts+et+applications&rft.place=Paris&rft.pub=Herm%C3%A8s+science+publications&rft.aulast=Pens%C3%A9-Lh%C3%A9ritier&rft.aufirst=Anne-Marie&rft.date=2010&rft.tpages=355&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFormulation"></span></span></span></li>
<li><span class="ouvrage" id="Hargreaves2003"><span class="ouvrage" id="Anthony_E._Hargreaves2003"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> Anthony E. <span class="nom_auteur">Hargreaves</span>, <cite class="italique" lang="en">Chemical Formulation: An Overview of Surfactant Based Chemical Preparations Used in Everyday Life</cite>, Royal Society of Chemistry, <time>2003</time> <small style="line-height:1em;">(<a href="International_Standard_Book_Number" title="International Standard Book Number">ISBN</a> <span class="nowrap">9781788018333</span>, <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.scribd.com/book/408848603/Chemical-Formulation-An-Overview-of-Surfactant-Based-Chemical-Preparations-Used-in-Everyday-Life">présentation en ligne</a>)</small><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=book&rft.btitle=Chemical+Formulation%3A+An+Overview+of+Surfactant+Based+Chemical+Preparations+Used+in+Everyday+Life&rft.pub=Royal+Society+of+Chemistry&rft.aulast=Hargreaves&rft.aufirst=Anthony+E.&rft.date=2003&rft.isbn=9781788018333&rfr_id=info%3Asid%2Ffr.wikipedia.org%3AFormulation"></span></span></span>.</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Articles_connexes">Articles connexes</h3></div>
<ul><li><a href="Sp%C3%A9cification_(norme_technique)" title="Spécification (norme technique)">Spécification</a></li>
<li><a href="Grade_(mat%C3%A9riau)" title="Grade (matériau)">Grade</a></li>
<li><a href="Conservateur_alimentaire" title="Conservateur alimentaire">Conservateur alimentaire</a></li>
<li><a href="Pce" class="mw-redirect" title="Pce">pce</a> • <a href="Butadi%C3%A8ne-acrylonitrile#Formulation" title="Butadiène-acrylonitrile">Formulation d'un caoutchouc</a> (exemple)</li>
<li><a href="Chambre_d'essai" title="Chambre d'essai">Chambre d'essai</a></li>
<li>Test de fatigue, d'endurance sur <a href="Banc_de_test" title="Banc de test">banc</a></li>
<li><a href="Vieillissement_d'un_mat%C3%A9riau" title="Vieillissement d'un matériau">Vieillissement d'un matériau</a></li>
<li><a href="Secret_commercial" title="Secret commercial">Secret commercial</a></li>
<li><a href="Contr%C3%B4le_qualit%C3%A9" title="Contrôle qualité">Contrôle qualité</a> (QC)</li>
<li><a href="Transfert_de_technologie" title="Transfert de technologie">Transfert de technologie</a></li>
<li><a href="Osmoth%C3%A8que" title="Osmothèque">Osmothèque</a></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Liens_externes">Liens externes</h3></div>
<ul><li><span class="ouvrage" id="1999">« <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.techniques-ingenieur.fr/base-documentaire/procedes-chimie-bio-agro-th2/principes-de-formulation-42489210/formulation-j2110/"><cite style="font-style:normal;">Formulation</cite></a> », sur <span class="italique">techniques-ingenieur.fr</span>, <time>1999</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time class="nowrap" datetime="2021-02-10" data-sort-value="2021-02-10">10 février 2021</time>)</small></span></li></ul>
<ul id="bandeau-portail" class="bandeau-portail"><li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de la chimie</span> </span></li> <li><span class="bandeau-portail-element"><span class="bandeau-portail-icone"><span class="noviewer" typeof="mw:File"></span></span> <span class="bandeau-portail-texte">Portail de l'industrie</span> </span></li> </ul></div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Cet article est issu de <a class="external text" title="Dernière modification le 2025-09-28" href="https://fr.wikipedia.org/wiki/?title=Formulation&oldid=229327372">Wikipédia</a>. Sauf mention contraire, le texte est disponible sous <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.fr">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a>. Des conditions supplémentaires peuvent s’appliquer aux fichiers multimédias.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>
</body></html>